‌

✨📖 چکیده‌ای از بیانات استاد آیت‌الله حامد وفسی

🌙🕌 در جلسهٔ درس اخلاق سه‌شنبه، ۲۷ مرداد ۱۴۰۵

ـ❖﷽❖ـ

«بِسْمِ اَللَّهِ اَلرَّحْمَنِ اَلرَّحِيمِ هَذَا مَا أَمَرَ بِهِ عَبْدُ اَللَّهِ عَلِيٌّ أَمِيرُ اَلْمُؤْمِنِينَ مَالِكَ بْنَ اَلْحَارِثِ اَلْأَشْتَرَ فِي عَهْدِهِ إِلَيْهِ»

نامه مالک اشتر؛ پیوند اخلاق و حکمرانی

نامه امیرالمؤمنین(ع) به مالک اشتر صرفاً یک دستورالعمل سیاسی نیست؛ این نامه همزمان یک متن اخلاقی و مدیریتی است. از آنجا که هر منصب و مسئولیتی اخلاق و الزامات خاص خود را دارد، این نامه می‌تواند اصول اخلاقی حاکم و شیوه صحیح تدبیر جامعه اسلامی را تبیین کند.

معیار، شأن منصب است نه شخصیت صاحب آن

در حکومت اسلامی نباید ارزش و اهمیت یک منصب را با شخصیت فردی که آن را در اختیار گرفته سنجید. باید ابتدا جایگاه، مسئولیت‌ها و شایستگی‌های لازم برای آن منصب را شناخت و سپس افراد را با این معیار سنجید. گاهی شخصیت یک فرد آن‌قدر بزرگ است که به منصب اعتبار می‌بخشد و گاهی ناتوانی صاحب منصب موجب تنزل شأن آن جایگاه می‌شود. شناخت درست جایگاه‌ها همچنین انسان را از پذیرش مسئولیتی که شایستگی آن را ندارد بازمی‌دارد.

عظمت علمی و معرفتی امیرالمؤمنین(ع)

در فضای علمی و فرهنگی زمان ظهور اسلام، به‌ویژه در حجاز، سطح دانش عمومی بسیار محدود بود و از میان صحابه نیز سخنان و معارف مستقلی که از اندیشه خود آنان برخاسته باشد، بسیار اندک است. در مقابل، حجم گسترده و عمق بی‌نظیر سخنان امیرالمؤمنین(ع) نشان می‌دهد که شخصیت علمی ایشان با دیگران قابل مقایسه نیست. ایشان نه‌تنها در میدان جنگ و فداکاری، بلکه در عرصه علم و تبیین معارف قرآن نیز شخصیتی بی‌نظیر است و سخنان ایشان از منابع مهم فهم معارف دینی به شمار می‌آید.

بسم‌الله و جایگاه بندگی

در فرهنگ دینی، تعبیر «بسم‌الله الرحمن الرحیم» صرفاً یک عبارت تشریفاتی برای آغاز سخن نیست، بلکه خودِ این تعبیر موضوعیت دارد و با عبارات دیگری مانند «به نام خدا» قابل جایگزینی نیست؛ چنان‌که قرآن کریم و سیره انبیا بر آغاز امور با همین ذکر تأکید دارند. سپس امیرالمؤمنین(ع) خود را با عنوان «عبدالله» معرفی می‌کند؛ عنوانی که در منطق دینی از عالی‌ترین مراتب منزلت انسان است. هرچه خداوند در مقام کبریایی و عظمت مطلق است، انسان در مقام تخلق به صفات الهی باید به نهایت بندگی، تواضع و فقر در برابر او برسد. بنابراین «عبدالله بودن» نه تحقیر انسان، بلکه عالی‌ترین شأن او و اساس تواضع حقیقی در نظام اخلاقی اسلام است.

منصب، عهد و مسئولیت

تعبیر «عهد» در نامه مالک اشتر نشان می‌دهد که واگذاری منصب، صرفاً اعطای یک عنوان یا اختیار نیست؛ بلکه همراه با مجموعه‌ای از تعهدات و دستورالعمل‌هاست که صاحب منصب باید به آنها پایبند باشد. بنابراین مسئولیت در حکومت اسلامی باید بر پایه شایستگی، تخصص و تعهد پذیرفته شود و فرد پس از پذیرش منصب، نمی‌تواند وظایف و ضوابط آن را کنار گذاشته و صرفاً مطابق سلیقه شخصی عمل کند. مسئولیت حکومتی در این نگاه، یک امتیاز شخصی نیست؛ بلکه امانتی است که پذیرش آن، تعهد به انجام وظایف الهی و قانونی آن جایگاه را به همراه دارد.