چکیده‌ای از بیانات استاد آیت‌الله حامد وفسی

در جلسهٔ درس اخلاق سه‌شنبه، ۱۰ شهریور ۱۴۰۵

غفلت از اصلاح مردم در برابر توجه به عمران و توسعه
در نگاه حضرت امیرالمومنین(ع)، اداره جامعه فقط به جمع‌آوری منابع، تأمین امنیت و آبادانی کشور محدود نمی‌شود؛ «استصلاح اهل» یعنی اصلاح، تربیت و رشد مردم نیز یک وظیفه اساسی حکومت است. مسئله مهم این است که نباید با تصور اینکه پیشرفت یعنی ساختن سد، ساختمان، جاده، مراکز اقتصادی و زیرساخت‌ها، از تربیت انسان‌ها غافل شد. تجربه چند دهه گذشته نشان داده که توجه به عمران و آبادانی، بدون سرمایه‌گذاری جدی برای اصلاح فرهنگی و اخلاقی مردم، می‌تواند جامعه را با مشکلات عمیق‌تری روبه‌رو کند. وقتی انسان تربیت نشود، امکانات مادی به‌جای آنکه در خدمت رشد جامعه قرار بگیرد، ممکن است در اختیار افراد فاسد، قانون‌شکن و ظالم قرار گیرد؛ بنابراین مسئله اصلی فقط آباد کردن سرزمین نیست، بلکه باید انسان‌های آن سرزمین نیز اصلاح شوند.

هزینه سنگین رها کردن فرهنگ و تربیت
رها کردن تربیت مردم، هزینه‌های بسیار سنگینی به جامعه تحمیل می‌کند. وقتی خانواده، مدرسه و جامعه در تربیت اخلاقی و انسانی کوتاهی کنند، نتیجه می‌تواند شکل‌گیری افرادی باشد که به دیگران ظلم می‌کنند، مرتکب جرم می‌شوند و امنیت و آرامش جامعه را از بین می‌برند. در چنین شرایطی حکومت مجبور می‌شود هزینه‌های عظیمی برای نیروی انتظامی، دستگاه قضایی، زندان، درمان و مقابله با جرائم پرداخت کند؛ در حالی که بخش مهمی از این هزینه‌ها می‌توانست با تربیت صحیح از ابتدا کاهش پیدا کند. نقد جدی اینجاست که با وجود چنین پیامدهایی، همچنان مسئله فرهنگ و تربیت به اندازه اهمیتش جدی گرفته نمی‌شود و حتی به جریان‌های فاسد و مروج فحشاء و منکر گاهی فرصت و فضا داده می‌شود؛ در نتیجه، هرچه اصلاح جامعه به تأخیر بیفتد، هزینه بازگرداندن آن به مسیر صحیح بیشتر خواهد شد.

مشکل از مسئولانی شروع می‌شود که خود نیازمند اصلاح‌اند
اصلاح جامعه بدون اصلاح مسئولان امکان‌پذیر نیست. نخستین دستور حضرت به مالک اشتر از خودسازی آغاز می‌شود، زیرا کسی که خود تقوا، معرفت، فهم صحیح، قدرت تعقل و شایستگی لازم را ندارد، نمی‌تواند مصلح دیگران باشد. یکی از مشکلات جدی، سپردن مسئولیت به افرادی است که اساساً استعداد، دانش یا تربیت لازم برای آن جایگاه را ندارند یا سال‌ها با برداشت‌های غلط و کج‌فهمی تربیت شده‌اند. صرف داشتن مدرک، عنوان یا تخصص محدود کافی نیست؛ مسئول باید بتواند بفهمد، سؤال کند، تحلیل کند و در برابر استدلال پاسخ‌گو باشد. وقتی فردی بدون صلاحیت واقعی در جایگاه مسئولیت قرار می‌گیرد، نه‌تنها خودش اصلاح نمی‌کند، بلکه ممکن است آسیب و انحراف را به مجموعه‌ای که مسئول آن است منتقل کند.

نقد ساختار فرهنگی ناکارآمد و ضرورت یک قرارگاه واقعی
برای مقابله با این وضعیت، به یک قرارگاه فرهنگی واقعی نیاز است؛ نه شوراهایی که اعضای آنها صرفاً تابع نظر مسئولان باشند و با تغییر وزیر و مدیر، همان تصمیم‌ها را صرفاً به شکل دیگری تصویب کنند. اتاق فکری که در آن خبری از تفکر مستقل، نقد، تخصص و شجاعت علمی نباشد، عملاً اتاق فکر نیست. باید عالمان عمیق، متخصصان، نیروهای باتجربه، افراد متقی و نیروهای مردمیِ مخلص و توانمند در کنار یکدیگر قرار بگیرند و با یک سیاست منسجم، برای اصلاح فرهنگ، ترویج اخلاق و مقابله با اشاعه فساد و منکر برنامه‌ریزی کنند. ظرفیت چنین نیروهایی در کشور وجود دارد، اما باید از حالت پراکنده خارج و در یک مجموعه فکری و اجرایی جدی سازمان‌دهی شود؛ زیرا ادامه وضع موجود، هزینه اصلاح فرهنگی را هر روز بیشتر می‌کند.