چکیده‌ای از بیانات استاد آیت‌الله حامد وفسی

در جلسهٔ درس اخلاق سه‌شنبه، ۲۰ آبان ۱۴۰۴

❖﷽❖

در این بخش از صحیفه سجادیه، حضرت زین‌العابدین علیه‌السلام به دو اصل اخلاقی مهم اشاره می‌فرمایند:
«تَرْكِ‌ التَّعْيِيرِ، وَ الْإِفْضَالِ‌ عَلَى غَيْرِ الْمُسْتَحِقِّ»
یعنی: پرهیز از سرزنش دیگران، و پرهیز از احسان و نیکی به افراد نالایق و ناشایسته.

مرز حقیقت‌گویی و توهین:
در مباحث اخلاقی، باید فرق میان بیان حقیقت و توهین روشن باشد. اگر کسی آشکارا مرتکب فساد، ظلم یا منکری می‌شود و ما حقیقت رفتار او را بدون اغراض شخصی بیان کنیم، این توهین نیست، بلکه افشای واقعیت است؛ اما اگر نسبت نادرست یا تحقیرآمیز داده شود، ولو کوچک، گناه است و از مکارم اخلاق به دور است. معیار در اینجا «سزاواری» نسبت است — یعنی اگر سخن ما ناحق و ناسزا باشد، توهین است.

پرهیز از طعنه و زبان آزاردهنده:
طعنه زدن و کنایه‌گویی، هرچند صریحاً توهین نباشد، موجب رنج مؤمن و ایجاد کینه می‌شود. زبان انسان سرچشمه بسیاری از گناهان کبیره است؛ پس باید از سخنان نیش‌دار و تحریک‌کننده پرهیز کرد. تنها در موارد خاص، مثلاً برای بیدارسازی جامعه در برابر ظلم آشکار، کنایه ممکن است جایز باشد؛ اما به طور معمول، طعنه‌زدن عادتی ناپسند است که روابط خانوادگی، اجتماعی و اخلاقی را ویران می‌کند.

افشای باطل و اصلاح جامعه:
افشاگری نسبت به ظالمان و مفسدان، اگر با نیت اصلاح جامعه و بر پایه مستندات انجام شود، نه‌تنها مجاز بلکه گاه واجب است. اما این باید با «قول سدید» — سخن استوار و مستدل — همراه باشد، نه با تمسخر یا تحقیر. در مقابل، ترویج دروغ، تجلیل از ستمگران و ساختن نماد افتخار از افراد فاسد (مانند نادرشاه یا رضاخان) تحریف تاریخ و فریب مردم است. وظیفه علما، هنرمندان و نویسندگان، آگاهی‌بخشی صادقانه به مردم درباره فضیلت، غیرت و شرافت است.

احسان در جای درست و به فرد شایسته:
احسان و کار خیر تنها زمانی ارزشمند است که در جای مناسب و برای فرد مستحق انجام شود. کمک به متکدی حرفه‌ای یا فردی که استحقاق ندارد، نه‌تنها مفید نیست بلکه فسادآور است. در کارهای اجتماعی و استخدامی نیز باید شایسته‌سالاری رعایت شود؛ نه خویشاوندبازی و رابطه‌گرایی. اخلاق عملی حکم می‌کند که کار خیر با شناخت، عدالت و اولویت‌بندی درست همراه باشد، زیرا بخش عمده فسادهای اجتماعی از بی‌توجهی به همین اصل ناشی می‌شود.