چکیده‌ای از بیانات استاد آیت‌الله حامد وفسی

در جلسهٔ درس اخلاق سه‌شنبه، ۲۲ مهر ۱۴۰۴

❖﷽❖

مفهوم نرم‌خویی و تواضع در دعای مکارم‌الاخلاق
در دعای مکارم‌الاخلاق صحیفه سجادیه، فراز «وَ لِينِ الْعَرِيكَةِ‌، وَ خَفْضِ الْجَنَاحِ‌» بر دو صفت اخلاقی مهم یعنی نرم‌خویی و تواضع تأکید دارد. لین‌العریکه به معنای خوش‌خویی و نرمی در رفتار و گفتار است، صفتی که در قرآن کریم نیز از ویژگی‌های رسول اکرمﷺ و پیامبران دیگر دانسته شده است. این صفت، جلوه‌ای از کمال اخلاقی مؤمن است که در روابط انسانی و اجتماعی موجب آرامش و الفت می‌شود، اما ارزش آن در گرو به‌کارگیری به‌جا و متناسب با شرایط است.

جایگاه نرمی و قاطعیت در رفتار دینی
در نظام اخلاق اسلامی، نرمی و قاطعیت هر یک جایگاه خاص خود را دارند. مهربانی و ملایمت در برخورد با مؤمنان، خانواده و مردم نشانه‌ی رشد اخلاقی است، در حالی که در مواجهه با دشمنان، گناهکاران و متجاوزان، قاطعیت و صلابت لازم است. در اجرای احکام الهی و دفاع از حق، نرمی بی‌جا نوعی ضعف به شمار می‌آید؛ همان‌گونه که خشونت نابجا نیز ناپسند است. توازن میان رأفت و شدت، معیار رفتار مؤمنانه در موقعیت‌های مختلف به شمار می‌رود.

نرم‌خویی به‌عنوان صفتی ارزشمند اما دووجهی
نرم‌خویی صفتی نیک است، اما ممکن است به ابزاری برای فریب و سوءاستفاده تبدیل شود. گروه‌ها و افراد منحرف گاهی با رفتار مؤدبانه و زبان خوش، دیگران را به سوی اهداف باطل جذب می‌کنند. مانند افراد بهائی، توده‌ای‌ها و برخی از دراویش و عرفان‌های کاذب؛ در برابر چنین رفتارهایی، شناخت، آگاهی و هوشیاری اخلاقی ضرورت دارد تا انسان دچار فریب ظاهر نیک افراد نشود. نرمی و ادب زمانی ارزش دارد که از صداقت، خیرخواهی و هدف الهی سرچشمه بگیرد.

مراتب تواضع و مصادیق آن در روابط مومنانه
خفض‌الجناح به معنای تواضع و فروتنی در برابر دیگران است. در تعالیم اسلامی، این تواضع به‌ویژه در برابر سه گروه تأکید شده است: پدر و مادر، معلم یا پدر معنوی که زمینه‌ساز رشد علمی و اخلاقی انسان است، و امام عادل که در مسیر تحقق عدالت دینی گام برمی‌دارد. مثل جناب نصیرالدین طوسی وزیر هولاکوخان مغول؛ فروتنی در برابر این افراد، نشانه‌ی شکرگزاری از نعمت‌های الهی و شناخت جایگاه واقعی انسان در نظام الهی است. البته در برابر ظالمان، منحرفان مجرمان و...، تواضع معنا ندارد و وظیفه، مقابله‌ی عاقلانه و در عین حال اخلاقی است.